De laatste jaren voelt het soms alsof de wereld in een constante staat van verandering en onrust verkeert. We praten over klimaatverandering, politieke polarisatie, de rol van technologie en de invloed van sociale media alsof het allemaal losse puzzelstukjes zijn, maar eigenlijk grijpt alles in elkaar. Terwijl we druk scrollen, swipen en klikken, sluipt er een vraag naar binnen die ongemakkelijk voelt: zijn we nog een samenleving of vooral een verzameling individuen die roepen om gehoord te worden?
En nu komt het punt waarop ik iets serieuzer word, want de zorgen zijn niet alleen van mij. Ze echoën door straten, huiskamers en digitale tijdlijnen. En ja, er mag best gelachen worden om ons soms knullige gedrag, maar ergens wringt er iets.
Oude mannenpraat of terechte zorgen?
Allemaal oude mannenpraat natuurlijk maar vanuit mijn vakgebied zie ik meer dan me lief is en maak ik me oprecht zorgen over onze samenleving. Hebben we eigenlijk nog wel een samenleving of zijn we echt allemaal individuen die het alleen beter kunnen dan we het als samenleving kunnen doen? Deze keer blog ik wat serieuzer en fanatieker dan anders en hoop dat ik er helemaal naast zit.
Wanneer ik naar het nieuws kijk of het lees dan zakt me de moed in de schoenen. We zijn afgezakt naar een bananen republiek waarin goede argumenten en consensus het afleggen tegen dom getoeter. Natuurlijk is het zo dat we toekruipen naar de verkiezingen maar het wordt er allemaal niet veel beter op. Waarom zijn journalisten niet veel kritischer bij een interview of praatprogramma? Misschien moet ik accepteren dat er een nieuwe realiteit is waarin we er genoegen in scheppen onze vrijheid af te staan aan een autocraat of dictator. Misschien is de dialoog verleden tijd en gaat een boer zoekt vrouw kandidate zonder een opleiding wel heel lekker bij de meerderheid van onze bevolking. Mijn mening is dat we hier niet een kapsalon draaiende moeten houden maar een land. Een land met 19 miljoen medewerkers. Nu is mijn mening niet heel belangrijk en heb ik zeker niet als levensdoel dat anderen die delen maar wanneer we zonder met onze ogen te knipperen onze controle mechanismen (2e kamer, rechters en journalisten) aan de kant schuiven dan is onze democratie dood.
De rol van technologie en de ICT
Mijn vakgebied heeft hier een meer dan grote vinger in de pap. Ik schaam me ervoor om ICT’er te zijn en kots mijn beroepsgroep soms echt uit. Ongelooflijk vieze verdienmodellen die ons allemaal doen geloven dat ons werk en leven er enorm op vooruit is gegaan. Het tegendeel is waar. We zijn verworden tot een volk dat niet langer een gesprek kan voeren maar schreeuwend, schofferend en al dan niet middels sociale media, haar gelijk probeert te halen.
En daar raakt dit precies de kern. Automatisering en digitale platforms zijn begonnen met de belofte van gemak, efficiëntie en verbinding. Maar in de praktijk merken we steeds vaker de keerzijde. Sociale media algoritmes sturen gesprekken niet richting verbinding, maar richting conflict. Reclame en verdienmodellen zorgen ervoor dat onze aandacht een handelswaar is. Wie het hardst roept, krijgt het podium. En wie het verst door de knieën gaat met zijn nuance, verdwijnt uit beeld.
Journalistiek en de zoektocht naar waarheid
Een artikel van FTM goed lezen kost als snel een minuut of 10 maar dan heb je wel 1 van de weinige media waar nog goede journalistiek wordt bedreven. Niet omdat het commercieel nu eenmaal beter past om met chocoladeletters te communiceren maar omdat het goed is om een kritisch tegengeluid te laten horen en omdat het goed is om je eigen mening te vormen op basis van deze kritische artikelen in plaats van meelopen achter geschreeuwde en ongefundeerde one liners.
En daar zit de uitdaging van deze tijd. Journalistiek die echt de diepte in gaat, vraagt van ons iets wat we verleerd lijken te zijn: geduld en concentratie. Terwijl sociale media ons verleiden met snackbare berichten, korte video’s en scherpe oneliners, vraagt echte journalistiek om tien minuten lezen. Tien minuten! Voor velen voelt dat als een marathon.
Sociale media als spiegel van onszelf
Zelf nadenken kost meer moeite dan het volgen van een draadje op sociale media. Een draadje dat helemaal op jou is toegespitst door de big tech. Draadjes die er niet zijn om jou verder te helpen maar om je zo lang als mogelijk te kunnen voorzien van advertenties.
Sociale media is daarmee een spiegel, maar geen eerlijke. Het laat ons zien wat we graag willen zien en houdt ons eindeloos vast in een bubbel van bevestiging. De digitale wereld lijkt een samenleving te bieden, maar in werkelijkheid is het vaak een optocht van individuen die vooral zichzelf horen.
Kritiek als vitamine voor de democratie
Natuurlijk is het krijgen van kritiek niet fijn maar het zorgt er wel voor dat we leren dat niet alleen onze mening of onze kijk op onderwerpen de waarheid zijn.
In een gezonde samenleving is kritiek geen aanval maar een oefening. Het houdt ons scherp, maakt duidelijk dat onze waarheid niet de enige is en voorkomt dat we afglijden naar een eenheidsworst waarin alleen volume telt. Maar daarvoor moeten we eerst accepteren dat de samenleving meer is dan een verzameling individuen. Het is een samenwerking, hoe rommelig ook.
Een samenleving in transitie
De zorgen over mens en milieu, de onrust in de wereld en de impact van sociale media en automatisering zijn geen losse problemen. Ze zijn verweven. Wanneer technologie wordt ingezet om winst te maximaliseren in plaats van verbinding te creëren, verliest de samenleving iets essentieels: het vermogen om met elkaar in gesprek te blijven.
En misschien is dat precies waar we nu voor staan. De keuze om ons niet langer te laten leiden door algoritmes, maar door dialoog. Om weer eens te kiezen voor die lange artikelen, de kritische journalistiek, de nuance. En ja, misschien ook om te accepteren dat we het soms niet eens zijn, maar dat dát juist de basis is van een samenleving.
Samenleving
Zijn we nog een samenleving? Het antwoord hangt niet in de lucht, het ligt op ons bureau, in onze zak en op ons scherm. Sociale media en automatisering zijn geen onvermijdelijke vijanden, maar gereedschappen die we opnieuw moeten leren gebruiken. De wereld verandert, soms chaotisch, soms pijnlijk, maar altijd met de mogelijkheid tot herstel.
Als we willen dat de democratie blijft leven, dat het milieu geen sluitpost wordt en dat technologie ons helpt in plaats van verdeelt, dan begint dat met kleine keuzes. Kritisch lezen. Bewust nadenken. Gesprekken voeren die verder gaan dan een like of een retweet.
Misschien is dat ouderwets. Misschien is dat taai. Maar het is ook hoopvol. Want zolang we nog nadenken over deze vragen, is er nog steeds een samenleving om voor te knokken.
